In de zomer van 2025 heeft Transect een omvangrijk archeologisch project afgerond in de gemeente Sittard-Geleen (Limburg), uitgevoerd in opdracht van TenneT en Heijmans. Voor de aanleg van nieuwe hoogspanningskabels tussen twee stations is een tracé van 8 kilometer lang en 35 meter breed volledig archeologisch onderzocht. Gedurende meer dan een jaar stonden onze archeologen in het veld, waar zij een gebied van bijna 30 hectare systematisch in kaart brachten. Een indrukwekkende operatie die zowel qua logistiek als inhoud tot de verbeelding spreekt.
Overzicht van vindplaatsen
Tijdens het veldwerk is een team van archeologen maandenlang actief geweest. Op het drukste moment werkten er circa 10 archeologen tegelijk, aangevuld met vrijwilligers. Samen hebben zij meer dan 2.600 sporen geregistreerd en circa 45.000 vondsten verzameld, van aardewerkfragmenten tot bijzondere objecten. Een schat aan informatie over duizenden jaren bewoning en gebruik van het Graetheideplateau.
Het onderzoek begon met een uitgebreide proefsleuvenfase. In het hart van de kabelsleuf werd een doorlopende sleuf van 2 meter breed aangelegd. In de werkstrook daarnaast zijn aanvullende sleuven gegraven van circa 4 bij 25 meter. In totaal is circa 2,9 hectare ontgraven tijdens deze fase. De resultaten waren uitzonderlijk: maar liefst 33 archeologische vindplaatsen uit uiteenlopende perioden kwamen aan het licht. Een deel daarvan had een lage archeologische waarde of was al voldoende onderzocht, maar 14 locaties waren zo bijzonder dat ze zijn opgegraven, samen goed voor een oppervlakte van circa 3,3 hectare.
LBK-potje
Doorlopende proefsleuf van 2 meter breedEen rijk gelaagd landschap
Het grootste deel van het tracé ligt op het Graetheideplateau, een gebied dat vanaf het Vroeg-Neolithicum (ca. 5350 v. Chr.) tot in de 13e eeuw intensief werd bewoond. Daarna veranderde het gebied in een uitgestrekte, dunbevolkte heide. Doordat het pas in de 19e eeuw werd ontgonnen voor akkerbouw, is de archeologie hier uitzonderlijk goed bewaard gebleven.
Tijdens het onderzoek zijn nederzettingen aangetroffen van de allereerste boeren in Nederland: de lineaire bandkeramiek-cultuur (LBK), zo genoemd naar de karakteristieke bandvormige versieringen op het aardewerk. Deze nederzettingen bestaan uit tientallen langgerekte boerderijen, waarvan de grootste maar liefst 35 meter lang was.
Aan de rand van een van de nederzettingen is een indrukwekkend omgracht complex aangetroffen, dat een erdwerk wordt genoemd, in het Engels ‘enclosure’. In Noordwest-Europa zijn er meer dan 70 van bekend. Ze dateren vaak uit de late fase van de LBK, te weten rond 4900 v. Chr. Die van ons is de derde van zijn soort in Nederland.
Doorsnede door het erdwerk
Over de functie van erdwerken in de LBK is weinig bekend. Wat opvalt is dat binnenterreinen van erdwerken vaak ‘leeg’ zijn. Eerder werd gedacht dat ze dienst deden als veekralen of een verdedigingsfunctie hadden. Tegenwoordig wordt meer gedacht aan een rituele of ceremoniële functie. In enkele erdwerken, zoals die van Köln-Lindenthal in Duitsland en Menneville in Frankrijk, zijn menselijke skeletresten gevonden.
Vroege LBK-nederzetting
Van prehistorie tot middeleeuwen
Naarmate het onderzoek vorderde, kwamen ook sporen aan het licht uit de Bronstijd en IJzertijd (ca. 1500–700 v. Chr.), zoals boerenerven en nederzettingen.
Midden-Bronstijd plattegrond
Pijlpunt
Een kleine pijlspits van LBK-boeren
Binnen het tracé is bovendien Romeinse bewoning aangetroffen, waaronder een weg met meerdere gebouwen. Eén daarvan was vermoedelijk een horreum, een opslagplaats voor graan. Deze infrastructuur wijst op logistieke functies binnen het Romeinse landschap.
Eén van de paalkuilen van het horreum
Ook uit de Vroege Middeleeuwen zijn gebouwen gevonden, mogelijk gerelateerd aan een nabijgelegen motteburcht, een van de oudste (houten) kastelen van Nederland. In een kuil vlakbij werd een ruiterspoor met riemtong en gesp gevonden, vermoedelijk ooit verloren door een ruiter. Zulke vondsten brengen het verleden tastbaar dichtbij.
Ruiterspoor met riemtong en gesp
Vervolgonderzoek en betekenis
Terwijl de aanleg van de elektriciteitskabels doorgaat, vindt op kantoor de verdere uitwerking van het onderzoek plaats. De resultaten roepen nieuwe vragen op over bewoning, gebruik en betekenis van het landschap door de eeuwen heen. Eén ding is nu al duidelijk: het Graetheideplateau is een archeologische schatkamer, rijk aan lagen, structuren en verhalen.
Videoserie
Van het archeologisch onderzoek is een video-drieluik door TenneT gemaakt. Bekijk hieronder twee afleveringen:
Tekst: Rex Brandsma, KNA Archeoloog MA & Nina Magdelijns, Senior KNA Archeoloog (inhoud) en Lieke de Groot (redactie)
