Archeologisch onderzoek Heerde toont de rijke geschiedenis van het gebied rond de Johanneskerk.

Het Kerkgenootschap Heerde wil een nieuw kerkelijk centrum bouwen. Daarom deed Transect eind april 2025 archeologisch onderzoek direct ten noorden van de 15e-eeuwse Johanneskerk. We vonden ruim 150 sporen, verdeeld over drie duidelijke plekken.

De eerste plek is een kerkhof, omgeven door een stevige immuniteitsmuur van hergebruikt bouwmateriaal zoals laatmiddeleeuwse kloostermoppen en natuursteen. Binnen deze muur lagen bijna 15 vrijwel intacte graven, gedateerd tussen de 17e en 19e eeuw.

De tweede plek ligt net buiten die muur en laat sporen van bewoning zien, waarschijnlijk het erf van een vroegere kosterswoning. Hier vonden we waterputten en afvalkuilen met bouwkeramiek en bot, eveneens uit de 17e tot 19e eeuw.

De derde en oudste vindplaats voert ons terug naar de 12e en 13e eeuw. Daar vonden we aardewerk zoals proto-steengoed en pingsdorfaardewerk. Opvallend was de grote hoeveelheid metaalslakken. Dit wijst duidelijk op lokale ijzerproductie of bewerking.

Dat sluit aan bij het bredere verhaal van de Veluwe als centrum van ijzerproductie. De Veluwe is rijk aan klappersteen, een ijzerrijk gesteente, en de bossen leverden houtskool als brandstof voor ijzeroventjes die in die tijd werden gebruikt. Die ovens werkten maar één keer, wat veel leem en hout vergde om steeds nieuwe ovens te bouwen. Grootschalige ijzerproductie vond hier plaats van de 5e tot ongeveer de 12e eeuw.

Maar waarom stopte die productie? Onze vondsten en ander onderzoek wijzen op een belangrijke oorzaak: grootschalige ontbossing. Paleobotanisch onderzoek laat zien dat het dichte bos in de Veluwe tussen de laat-Romeinse tijd en de late Middeleeuwen sterk afnam. Het oorspronkelijke bos maakte plaats voor open parkbossen, heidevelden en akkers. De grootste ontbossing vond plaats in de 9e en 10e eeuw. Ontbossing zorgde voor minder houtskool en beperkte zo de ijzerproductie. Andere factoren zoals bevolkingsgroei speelden mee, maar de scherpe daling van het bos springt eruit.

Al eeuwen geleden waren mensen zich bewust van de grenzen van de natuur. Ze maakten afspraken over hoe bossen gebruikt mochten worden, niet uit liefde voor het bos, maar uit noodzaak om het bruikbaar te houden. Beheer was toen al de enige manier om verder te kunnen, ook al was dat beheer soms beperkt en praktisch.

Dit laat zien dat keuzes over natuur en grondstoffen altijd direct invloed hebben op hoe we leven en werken. Wat mensen in het verleden deden, kan ons helpen om scherp te blijven in onze eigen beslissingen. Zo voorkomen we dat we dezelfde fouten maken die onze toekomst in de weg staan.

Bij Transect maken we archeologie zichtbaar en beleefbaar. We graven niet alleen in de bodem, maar ook in verhalen. En dit verhaal verdient het om verteld te worden.

Tekst: Jesse Braiek (inhoud) en Lieke de Groot (redactie)

Bronnen

• Engels et al. 2016 – Boom- en struikpollen: scherpe daling tussen laat-Romeinse tijd en late Middeleeuwen
• Spek & Kleine Koerkamp 2022 – Piek van ontbossing in de 9e–10e eeuw in de Veluwe
• Vroegmiddeleeuwse ijzerwinning op de Veluwe
• Geopark Heuvelrug – Bosbeheer in het Gooi, regels uit ca. 1400 over houtkap, plaggensteken en vee